نشست «همافزایی انجمنهای علمی برای آینده سالمندی ایران» روز پنجشنبه ۲۶ شهریورماه، با حضور نمایندگان انجمنهای علمی و با میزبانی انجمن سالمندی در دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی برگزار شد.
این نشست با حضور دکتر دلبر، رئیس انجمن سالمندی، دکتر علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیسجمهور، جمعی از صاحبنظران و نمایندگان انجمنهای علمی برگزار شد. در این نشست، نمایندگان انجمنهای علمی ضمن بررسی ابعاد مختلف پدیده سالمندی، دیدگاههای خود را درباره الزامات سیاستی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ارتباطی برای فراهمکردن زمینه «زیست سالم سالمندی» و ارتقای کیفیت زندگی سالمندان مطرح کردند.
ربیعی: شهرهای ایران هنوز به اندازه کافی دوستدار سالمند نیستند
علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیسجمهور، با اشاره به گستردگی و چندبعدی بودن مسئله سالمندی تأکید کرد که افزایش جمعیت سالمند در سالهای آینده میتواند ساختارهای اقتصادی و اجتماعی کشور را بهطور جدی دگرگون کند.
وی با اشاره به تجربه تحولات جمعیتی دهههای گذشته گفت که همانگونه که کشور نتوانست بهموقع از فرصت پنجره جمعیتی ایجادشده در دهههای گذشته بهره کافی ببرد، بیتوجهی امروز به تحولات سالمندی نیز میتواند موجب از دست رفتن فرصتهای مهم آینده شود.
ربیعی همچنین بر ضرورت بازنگری در محیطهای شهری از منظر نیازهای سالمندان تأکید کرد و گفت که شهرهای ایران هنوز به اندازه کافی «دوستدار سالمند» نیستند و محدودیتهای محیط شهری میتواند زمینه کاهش حضور اجتماعی و انزوای سالمندان را فراهم کند.
وی با اشاره به پیامدهای اقتصادی سالمندی، موضوع پایداری صندوقهای بازنشستگی را یکی از چالشهای جدی سالهای آینده دانست و نسبت به افزایش شدید بار مالی پرداخت مستمریها هشدار داد.
ربیعی همچنین «زنان سالمند فقیر» را یکی از موضوعات مهم آینده ایران عنوان کرد و تأکید داشت که این مسئله باید از هماکنون در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد توجه سیاستگذاران قرار گیرد.
دستیار اجتماعی رئیسجمهور همچنین به تجربه «بانک زمان» اشاره کرد که با مشارکت سازمان بهزیستی و برخی سازمانهای غیردولتی در حال پیگیری است و آن را از جمله ظرفیتهایی دانست که میتواند در توسعه سازوکارهای حمایتی و مشارکتی مرتبط با سالمندی مورد استفاده قرار گیرد.
ربیعی در بخش دیگری از سخنان خود، نقش انجمنهای علمی در سیاستگذاری سالمندی را مورد تأکید قرار داد و پیشنهاد کرد که در گام نخست، گفتمان عمومی و سیاستی پیرامون سالمندی تقویت شود و انجمنهای علمی با همافزایی، مجموعهای منسجم و یکپارچه از پیشنهادهای سیاستی را برای ارائه به دولت تدوین کنند.
وی آگاهیبخشی درباره سالمندی را دومین حوزه مهم فعالیت انجمنها دانست و پیشنهاد کرد که ابعاد مختلف این موضوع در قالب یادداشتها و خبرهای سیاستی تدوین و در اختیار سطوح مختلف حاکمیت قرار گیرد. همچنین انجمنهای علمی میتوانند نسبت دانشگاهها و مراکز علمی با پدیده سالمندی را بازتعریف و ظرفیت علمی دانشگاهها را برای پاسخگویی به مسائل این حوزه فعال کنند.
ربیعی در ادامه پیشنهاد کرد که به مناسبت روز سالمند، میان انجمنهای علمی تقسیم کار صورت گیرد و هر انجمن متناسب با حوزه تخصصی خود، یکی از ابعاد سالمندی را در قالب یک نشست تخصصی بررسی کند. مجموعه این نشستها میتواند در نهایت به انتشار یک ویژهنامه و مجموعه منسجم از یافتهها و توصیههای سیاستی منجر شود.
وی همچنین بر ضرورت حضور فعال رسانهها در این فرایند تأکید کرد تا یافتههای علمی و سیاستی از طریق روزنامهها و سایر رسانهها در اختیار افکار عمومی قرار گیرد و گفتوگوی اجتماعی درباره سالمندی گسترش یابد.
فرزین معتمد: نگاه به سالمند باید از «بار» به «سرمایه» تغییر کند
در ادامه نشست، ارغوان فرزین معتمد، عضو هیئتمدیره انجمن توسعه و نوآوری اجتماعی، بر ضرورت تغییر رویکرد به سالمند از «بار» به «سرمایه» تأکید کرد.
وی با اشاره به تجارب بینالمللی در زمینه سالمندی فعال و سالم، به سیاستها و برنامههایی پرداخت که با هدف حفظ سلامت سالمندان، افزایش مشارکت اجتماعی و اقتصادی آنان و بهرهگیری از دانش، تجربه و ظرفیت این گروه از جمعیت اجرا شده است.
فرزین معتمد با اشاره به تجربه کشورهایی از جمله ژاپن، نمونههایی از اقدامات انجامشده برای افزایش حضور و مشارکت سالمندان در جامعه و اقتصاد را تشریح کرد و بر اهمیت استفاده از توصیهها و چارچوبهای سازمانهای بینالمللی برای ارتقای کیفیت زندگی سالمندان و کاهش هزینههای اقتصادی، اجتماعی و روانی در این حوزه تأکید داشت.
وی خاطرنشان کرد که سیاستگذاری سالمندی نباید صرفاً بر هزینهها و نیازهای حمایتی متمرکز باشد، بلکه باید سالمندان را بهعنوان بخشی از سرمایه انسانی و اجتماعی جامعه در نظر بگیرد.
فرزین معتمد در پایان پیشنهاد کرد «گروه بینانجمنی سالمندی» با مشارکت انجمنهای علمی مرتبط تشکیل شود تا ضمن ایجاد ارتباط میان تخصصهای مختلف، مطالعات، نشستها و یادداشتهای سیاستی حوزه سالمندی را هماهنگ کرده و مجموعهای منسجم از پیشنهادهای علمی و اجرایی برای کمک به سیاستگذاری سالمندی کشور ارائه کند.
راثی تهرانی: آینده سالمندی ایران فقط در بیمارستانها و صندوقهای بازنشستگی ساخته نمیشود
حبیب راثی تهرانی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و رئیس کارگروه ارتباطات سلامت انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، در این نشست با تأکید بر ضرورت توجه به ابعاد فرهنگی و ارتباطی سالمندی گفت: آینده سالمندی ایران فقط در بیمارستانها، مراکز درمانی و صندوقهای بازنشستگی ساخته نمیشود؛ بخش مهمی از این آینده در خانواده، مدرسه، رسانه، شهر و در نوع نگاه ما به سالمند ساخته خواهد شد.
وی با طرح این پرسش که «ما در حال ساختن چه تصویری از سالمندی هستیم؟» گفت: آیا سالمندی را مترادف با ناتوانی، بیماری، وابستگی و کنار گذاشته شدن میدانیم یا میتوانیم سالمندی را مرحلهای از زندگی بدانیم که در آن، انسان همچنان میتواند یاد بگیرد، بیافریند، مشارکت کند، تجربه منتقل کند و برای جامعه مفید و اثرگذار باشد؟
رئیس کارگروه ارتباطات سلامت انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات با اشاره به یکی از ایدههای محوری این کارگروه با عنوان «یکی از اهداف ارتباطات سلامت، جوان مردن در پیرترین سن ممکن است»، گفت: این جمله در واقع درباره افزایش صرف طول عمر صحبت نمیکند، بلکه درباره کیفیت زندگی در طول عمر سخن میگوید. یعنی اگر قرار است انسان سالهای بیشتری زندگی کند، باید تلاش کنیم این سالهای بیشتر، سالهای بیشتری از سلامت جسمی و روانی، استقلال، ارتباط اجتماعی، مشارکت و احساس مفید بودن نیز باشد.
راثی تهرانی تأکید کرد که نگاه به سالمندی نباید از زمانی آغاز شود که فرد سالمند شده است، بلکه فرهنگ سالمندی باید از سالهای بسیار زودتر ساخته شود. اگر میخواهیم سالمندان سالمتر و فعالتری داشته باشیم، باید از دوران جوانی و میانسالی درباره سبک زندگی، سلامت روان، ارتباطات اجتماعی، پیشگیری و آمادگی برای سالمندی آموزش دهیم.
وی در ادامه، چگونگی بازنمایی سالمندی در ذهن جامعه را یکی دیگر از مسائل مهم این حوزه دانست و با اشاره به نقش تعیینکننده رسانهها گفت: گاهی در فیلمها، سریالها، تبلیغات و حتی ادبیات روزمره، سالمندان با مجموعهای از کلیشههایی نظیر پیر، ناتوان، فراموشکار، وابسته، ازکارافتاده، قدیمی یا حتی «موجوداتی اضافه» معرفی میشوند.
راثی تهرانی افزود: این واژهها شاید در نگاه اول فقط کلمات باشند، اما باید توجه داشت گاه این کلمات هستند که واقعیت اجتماعی را میسازند. وقتی یک گروه اجتماعی را دائماً با مجموعهای از صفات منفی معرفی کنیم، بهتدریج همان تصویر در ذهن جامعه تثبیت میشود.
وی «بازنگری جدی در بازنمایی سالمندی در رسانهها» را یکی از پیشنهادهای انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات عنوان کرد و گفت: ما نیازمند دیدن سالمندانی هستیم که ورزش میکنند، مطالعه میکنند، سفر میروند، کار میکنند، آموزش میدهند، هنر میآفرینند، فعالیت اجتماعی دارند و در خانواده و جامعه همچنان نقشآفرین هستند.
وی در عین حال تأکید کرد که این موضوع به معنای نادیده گرفتن مشکلات سالمندی نیست و بیماری، ناتوانی و نیازهای واقعی سالمندان نیز باید به رسمیت شناخته شود، اما نباید تمام معنای سالمندی را به این مشکلات تقلیل داد.
راثی تهرانی در ادامه به مفهوم «جهاندیدگی» اشاره کرد و گفت: شاید یکی از زیباترین واژههایی که میتوانیم در ادبیات سالمندی به کار ببریم، همین «جهاندیدگی» باشد. سالمند فقط انسانی با سن بالاتر نیست؛ انسانی است که سالها دیده، تجربه کرده، آزموده، شکست خورده، آموخته و زیسته است.
وی افزود: در شرایطی که جامعه ما با سرعت زیادی در حال تغییر است، گفتوگوی بیننسلی و تجربه نسلهای پیشین میتواند یک سرمایه ارزشمند اجتماعی باشد. بنابراین باید از خودمان بپرسیم چگونه میتوانیم تجربه سالمندان را به نسلهای بعد منتقل کنیم، چگونه میتوانیم میان نسلها گفتوگو ایجاد کنیم و چگونه میتوانیم سالمندان را از «دریافتکننده خدمات» به «مشارکتکننده اجتماعی و تولیدکننده تجربه و دانش» تبدیل کنیم. این موضوع میتواند یکی از زمینههای مهم همکاری انجمنهای علمی باشد.
رئیس کارگروه ارتباطات سلامت انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، «آموزش نحوه ارتباط و رفتار با سالمندان» را موضوع مهم دیگری در این زمینه دانست و گفت: گاهی ما برای سالمندان امکانات فراهم میکنیم، اما فراموش میکنیم که کیفیت ارتباط با آنها نیز بخشی از کیفیت زندگی است.
وی افزود: خانوادهها، کارکنان مراکز درمانی، سازمانهای خدماتی، بانکها، نهادهای عمومی و حتی رسانهها باید بدانند که چگونه با سالمندان ارتباط مؤثر برقرار کنند. احترام، صبوری، شنیدن، حفظ استقلال و به رسمیت شناختن انتخابهای سالمند باید بخشی از فرهنگ عمومی جامعه باشد. سالمند بیش از آنکه به ترحم نیاز داشته باشد، به کرامت نیاز دارد.
راثی تهرانی در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت توجه به «شهر سالمندپذیر» تأکید کرد و گفت: اگر سالمند قرار است فعال و مشارکتجو باشد، شهر نیز باید امکان این مشارکت را فراهم کند. پیادهروها، حملونقل عمومی، پارکها، مراکز فرهنگی، فضاهای عمومی، خدمات شهری و حتی معماری ساختمانها باید با نیازهای سالمندان سازگارتر شوند.
وی افزود: «اگر میخواهیم سالمند از خانه خارج شود، شهر نباید مانع خروج او باشد.» شهر باید به سالمند بگوید: «تو هنوز عضوی از این جامعهای؛ این شهر برای تو نیز طراحی شده است.»
راثی تهرانی در جمعبندی پیشنهاد انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات گفت: آینده سالمندی ایران نیازمند تغییر نگاه است؛ از «سالمند بهعنوان مسئله» به «سالمند بهعنوان سرمایه»، از «نگهداری» به «مشارکت»، از «ترحم» به «کرامت»، از «کلیشه» به «واقعیت» و از «طول عمر» به «زندگی سالم و باکیفیت در طول عمر».
وی تأکید کرد که انجمنهای علمی میتوانند در این مسیر یک شبکه همافزا ایجاد کنند؛ شبکهای که هر انجمن از منظر تخصصی خود به مسئله نگاه کند، اما هدف مشترک آن ساختن آیندهای سالمتر، انسانیتر و کرامتمحور برای سالمندان ایران باشد.
رئیس کارگروه ارتباطات سلامت انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات همچنین آمادگی این انجمن را برای مشارکت در حوزه تخصصی خود، یعنی فرهنگ، رسانه و ارتباطات سلامت اعلام کرد و گفت این مشارکت میتواند از پژوهش و تولید دانش تا آموزش، اصلاح بازنمایی سالمندی در رسانهها و کمک به شکلگیری گفتمان جدیدی درباره سالمندی در جامعه ایران را دربر گیرد.
وی در پایان بار دیگر به جمله «هدف ارتباطات سلامت، جوان مردن در پیرترین سن ممکن است» بازگشت و گفت: شاید رسالت ما این باشد که کاری کنیم انسانها نه فقط «بیشتر زندگی کنند»، بلکه «بیشتر زندگی داشته باشند»؛ زندگیای همراه با سلامت، ارتباط، استقلال، مشارکت و کرامت.
نشست «همافزایی انجمنهای علمی برای آینده سالمندی ایران» در دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی و با میزبانی انجمن سالمندی برگزار شد و نمایندگان انجمنهای علمی حاضر، بر ضرورت استمرار این گفتوگوی بینرشتهای و تبدیل آن به همکاری سازمانیافته برای مواجهه با تحولات جمعیتی آینده ایران تأکید کردند.
