در ابتدای صحبت لازم میدانم یادی کنیم از دکتر کاظم معتمدنژاد، پدر علم ارتباطات ایران، چرا که علم ارتباطات در ایران مرهون تلاشهای ایشان است و ایشان همواره برای بهبود و گسترش این علم در ایران تلاش میکردند.
نخستین مواجههی من با اولین فارغ التحصیلان دکتری رشته ارتباطات به سال 1380 باز میگردد، هنگامی که من در جمع فارغالتحصیلان دکتری حضور مییافتم با بحثها و چالشهای ارتباطی مواجه میشدم که این مسائل تاکنون نیز ادامه یافته و درحال حاضر نیز دغدغه دانشجویان است. هنگامی که صحبت مدیران گروههای تخصصی انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات را شنیدم به یاد 20 سال پیش افتادم. پرداختن به این مسئله که چرا چالشهای حوزه ارتباطات در ایران پایدار است و تاکنون حل نشده، بسیار اهمیت دارد. ما به عنوان اعضای جامعه ارتباطی و کنشگران ارتباطات کشور احساس میکنیم که تامل درباره پایداری مسائل و چالشها و چرایی حل نشدن آنها ضرورت دارد. فناوریها به طور متناوب در حال تغییر و تحول هستند و ما در بازههای زمانی چندساله با یک فناوری جدید مواجه میشویم ولی مسائل و چالشها بدون تغيير باقي ماندهاند.
درسال 1398 ما در کارگروه اجتماعی، فرهنگی و رسانهای هیئت ویژهی «گزارش ملی سیلابها»، همراه با جمعی از متفکران و اندیشمندان حوزه فرهنگ، جامعهشناسی و ارتباطات از سراسر کشور به بررسی مسائل و چالشهای بحران سیلاب پرداختیم و لیستی از چالشهای ارتباطی در سطحی بسیار وسیع و کلان احصا شد؛ اما بعد از گذشت دوسال، هنگام مواجهه با بحران کرونا ما مجددا با همان چالشها مواجه بودیم. وجود اختلال ارتباطی، ضعف در روابط عمومی و عدم دسترسی به اینترنت مجددا ظهور و بروز پیدا کرده بود. درحال حاضر نیز در سال 1405 ما با این مسائل و مشکلات مواجه هستیم. بنابراین این چالشهای ارتباطی در کشور در سطحی بسیار گسترده، پایدار هستند. نکته جالب دیگر که در خلال انجام یکی از پژوهایم اتفاق افتاد مواجهه با موضوعی تحت عنوان مسائل 800 ساله ایران بود. دکتر مصدق هنگامی که عهدهدار سمت نخست وزیری ایران بود؛ کارگروهی را برای احصا مسائل ایران در 800 سال گذشته منصوب کرد. به طرز عجیبی مسائل موجود در لیست 800 ساله، با مسائلی که ما در سال 1398 به عنوان چالش احصا کردیم مشترک است. بنابراین این مسائل چه در 20 سال گذشته که تجربه بنده بوده است و چه در یک بازه زمانی بسیار کلانتر همراه با مرور تاریخی یکسان بوده است. به گونهای که بنظر میرسد بررسی دلیل پایداری این مسائل در ایران نیازمند یک فراخوان بسیار گسترده و بررسی همه جانبه است.
تعداد دانشگاههایی که در ایران در رشته ارتباطات پذیرش دانشجو دارند بسیار انگشت شمار است. دانشگاه تهران، دانشگاه علامه، دانشگاه امام صادق، دانشگاه صدا و سیما، دانشگاه آزاد و برخی از دانشگاههای علمی کاربردی تنها دانشگاههایی هستند که در این رشته دانشجو میپذیرند. همچنین جمع رشتههایی که در حوزه ارتباطات وجود دارد کمتر از ده رشته است که شامل روزنامهنگاری، مطالعات فرهنگی، روابط عمومی و ارتباطات میشود. در همین راستا ما تاملی در رشتههای ارتباطات در سطح جهانی داشتیم و تنوع رشتههای این حیطه را در جهان بررسی کردیم. رشته ارتباطات در جهان (Communication)به تنهایی 200 گرایش دارد. در رسانه (Media) 196 گرایش وجود دارد. روزنامه نگاری (Journalism) 46 گرایش، روابط عمومی (Public Relations) 39 گرایش، و مطالعات فیلم (Film Studies) و مطالعات رادیو تلویزیون (Radio and Television Studies) نیز هر یک 24 گرایش دارند. بدون شک این تنوع جهانی با تنوع ارتباطات در ایران غیر قابل مقایسه است و نتایج به دست آمده نشان دهنده فاصله نجومی ما با فضای آکادمیک جهانی است. شاید یکی از دلایل پایداری چالشها، محدودیت تنوع رشتههای ارتباطی در ایران است چرا که هر یک از این گرایشها و تنوع رشتهای میتواند یک موضوعی را پوشش دهد و حلکنندۀ چالشی باشد. لذا افزایش تنوع گرایش و رشتههای ارتباطی بسیار اهمیت دارد.
